Szpital Powiatowy w Olkuszu

Historia olkuskiej służby zdrowia nie zaczęła się z chwilą oddania do użytku obecnego szpitala usytuowanego przy dzisiejszej Alei Tysiąclecia. Współczesne pokolenie nie pamięta, że szpital ten miał swoich poprzedników w samym mieście Olkusz, a nie był to jedyny szpital na terenie Ziemi Olkuskiej. Dziś wielu mieszkańców Olkusza, szczególnie tych młodszych lub tych, którzy przybyli do tego miasta w okresie rozbudowy przemysłu na tym terenie (Huta Katowice, Koksownia Przyjaźń ZGH Bolesław i inne zakłady) i zasiedlili: Osiedla Młodych i Północ zastanawiają się, dla czego to ulica Szpitalna znajduje się gdzieś w centrum Olkusza, a nie przy funkcjonującym szpitalu powiatowym. Ma to swoje przyczyny w historii miasta, do których dojdziemy w dalszej części tego opracowania.
Olkuska służba zdrowia jest tak samo stara jak miasto i region, którego jest stolicą. Dość wcześnie, bo już w pierwszej połowie XV wieku przybrała ona zorganizowane formy. Wszystkim wiadomo jest, że starodawny Olkusz słynął przede wszystkim z wydobycia rud galmanu i galeny, z których pozyskiwano srebro i ołów. Istniało zatem w okolicy wiele wyrobisk tych kruszców, jak i niewielkich hut zajmujących się wytopem cennych minerałów w dymarkach. Wydobyciem rudy zajmowali się gwarkowie, którzy bogacili się i zatrudniali robotników. Jak przy każdych pracach, a szczególnie tych związanych z eksploatowaniem bogactw mineralnych spod ziemi dochodziło do wielu, jakbyśmy to dzisiaj nazwali wypadków przy pracy. W Olkuszu ofiar tych wypadków nie pozostawiano własnemu losowi. Źródła historyczne datują istnienie najstarszego w mieście szpitala w roku 1439 oraz w latach 1453-1454. Tam właśnie znajdowali oni opiekę. Szpital miał za patrona Ducha Świętego i zbudowano go tuż za bramą Sławkowską, w miejscu obecnego parku miejskiego.

Obok niego stał kościół, a raczej kaplica pod wezwaniem tego samego patrona. Oczywiście nie był to szpital w obecnym tego słowa znaczeniu, lecz raczej przytułek, co i tak bardzo dobrze świadczyło o ówczesnym społeczeństwie naszego miasta. W tym samym mniej więcej okresie istniał drugi szpital przy kościele Świętego Krzyża umiejscowiony gdzieś w okolicach skrzyżowania obecnych ulic Świętokrzyskiej i Króla Kazimierza Wielkiego.

Źródła określają ten szpital, jako protestancki. Wiąże się z nim niechlubna walka o budynek kościoła św. Krzyża pomiędzy katolikami, a protestantami, kiedy to oba obiekty uległy zniszczeniu.

Szpital św. Błażeja w Olkuszu przy obecnej ulicy Szpitalnej w okresie przedwojennym (ze zbiorów Pana Piotra Nogiecia)

Bezpośrednim protoplastą szpitala obecnego był Szpital św. Błażeja, którego początek źródła historyczne określają na 1815 rok. Szpital ten pamiętają starsi mieszkańcy miasta. Jego zabudowania posadowione były właśnie przy ulicy Szpitalnej. Tu wyjaśnia się nazwa ulicy w centrum Olkusza.

Pozostałości po szpitalu św. Błażeja ul. Szpitalna (budynek oddziału zakaźnego)

W początkowym okresie istnienia posiadał 36 miejsc, mieścił się w piętrowym budynku i posiadał fatalne warunki sanitarne. W czasie Powstania Styczniowego po bitwie pod Krzykawką przywieziono do niego poległego w niej płk. Francesco Nullo.

Gdy po mrokach rozbiorów Polska odzyskała niepodległość szpital św. Błażeja przejęły samorządowe władze miejskie, które natychmiast podjęły działania w celu poprawy warunków lokalowych i higienicznych. Wielką rolę w organizowaniu działalności szpitala miał znany olkuski lekarz i zarazem generał Stefan Buchowiecki. Szpital posiadał wtedy oddział zwykły i zakaźny. Mogło się w nim leczyć jednocześnie 60 chorych, ale już wtedy zauważono potrzebę powiększenia bazy łóżkowej szpitala. W 1922 roku dobudowano przybudówkę w której ulokowano oddział zakaźny. W latach 1925-1928 szpital powiększył już stan łóżek do 72 i miał następujące oddziały: wewnętrzny, zakaźny, chirurgiczny, weneryczny, a także podręczne laboratorium chemiczno-bakteriologiczne. W 1928 roku Sejmik Powiatowy zakupił dla potrzeb szpitala budynek pofabryczny do którego przeniesiono oddział zakaźny na 22 łóżka. W następnym roku przeprowadzono remont kapitalny budynku, który połączono z budynkiem wybudowanej w 1922 roku przybudówki. Doprowadzono do zadowalającego stanu kanalizację i instalację wodociągową. Szpital uzyskał też salę porodową, obszerny gabinet lekarski, laboratorium szpitalne, gabinet fizykoterapii, 5 separatek, skład środków opatrunkowych i ambulatorium dla chorych. Zwiększono też liczbę łóżek do 100, zakupiono nowy sprzęt medyczny, a sale uzyskały miły wygląd i nowe meble. Dyrektorem Szpitala św. Błażeja był wówczas dr Julian Łapiński - postać wielce zasłużona dla olkuskiej służby zdrowia, jak i dla samego miasta i Ziemi Olkuskiej.
D-ra Łapińskiego wspomagali w pracy: chirurg dr Konrad Lubieniecki i ginekolog dr Aleksander Ossowski. Ponieważ na przełomie lat 20-tych i 30-tych jaglica stała się w powiecie bardzo poważnym problemem w 1930 roku utworzono w Olkuszu oddział okulistyczny.)¹

Szpital św. Błażeja w Olkuszu od strony południowej (ze zbiorów Pana Piotra Nogiecia)

System podstawowej opieki medycznej w latach międzywojennych w powiecie olkuskim oparty był na działalności ambulatoriów Powiatowej Kasy Chorych. Dwa z nich znajdowały się w Olkuszu, dwa w Kluczach, oraz po jednym w Bolesławiu, Sławkowie, Sławniowie, Wierbce, Wolbromiu i przejściowo w Pilicy. Nie przypadkowym jest, że były one zorganizowane w miejscowościach o największej liczbie ludności i budzącym się przemyśle. Chorzy z tych ambulatoriów, którzy wymagali hospitalizacji kierowani byli na koszt Kasy Chorych do Szpitala św. Błażeja w Olkuszu, rachunek za leki również regulowała Kasa. PKCh działała dość prężnie. Posiadała w Olkuszu specjalny zakład dentystyczny i aptekę, zatrudniała zaś: 9 lekarzy, z których 6 było internistami, 2 ginekologami, a 1 chirurgiem. Dyplomowanych lekarzy wspomagało 8-miu felczerów.)¹ Przed wybuchem II wojny światowej podjęto wysiłek budowy siedziby Powiatowej Kasy Chorych. W jej okresie budynek nie był jeszcze całkowicie wykończony. Przetrzymywano w nim olkuskich Żydów bezpośrednio przed likwidacją olkuskiego getta i ich wywózką do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu. Obecnie w tym budynku mieści się Starostwo Powiatowe.

Zdjęcie sprzed II wojny światowej. W głębi widoczny budynek Kasy Chorych w Olkuszu (ze zbiorów P. Piotra Nogiecia)

Obecny wygląd budynku Powiatowej Kasy Chorych (obecnie Starostwo Powiatowe ul. Mickiewicza)

W 1926 roku powstały przychodnie, a raczej punkty medyczne we wsiach powiatu: Pilicy, Sułoszowej i Żarnowcu. Przychodnie te były najczęściej czynne przez jedną godzinę dziennie, a pracowało w nich po jednym lekarzu. Umiejscowione były w niedostosowanych do tego typu działalności pomieszczeniach w prywatnych domach.)¹

W 1930 roku w Olkuszu powstał dość duży ośrodek zdrowia skupiający przychodnie: przeciwgruźliczą, przeciwjagliczną, przeciwalkoholową, przeciwweneryczną, stację opieki nad matką i dzieckiem oraz miejskie ambulatorium ogólne.)¹

Bezpośrednio przez wybuchem II wojny światowej potencjał olkuskiej służby zdrowia w powiecie był niewspółmiernie mały w stosunku do ilości mieszkańców i ich potrzeb. W 1939 roku było w nim:

Pracowało w nich 11 lekarzy medycyny i 6 lekarzy dentystów, z czego więcej niż połowa pracowała w Olkuszu.)¹

Okres II wojny światowej był dla olkuskiej służby zdrowia czasem próby. Okupant hitlerowski pozbawił ją w znacznej mierze bazy działania przejmując szereg budynków i zagarniając cały sprzęt medyczny oraz leki. Prześladowano olkuskich lekarzy., m.in. D-ra Juliana Łapińskiego, w którego domu z pobudek rabunkowych nieznani sprawcy zamordowali niemieckiego policjanta. Nie pomogła nawet osobista interwencja żony zamordowanego w obronie doktora. Został on aresztowany i osadzony w obozie koncentracyjnym. Jego dom obrzucono granatami, spalono i zburzono.

Pokłosiem tych wydarzeń stała się okrutna zemsta na mieszkańcach całego miasta w dniu 31 lipca 1940 roku, zwana powszechnie w historiografii "krwawą środą". Była ona poprzedzona egzekucją 20 więźniów, z których 15 przywieziono z więzienia w Mysłowicach, zaś pięciu pochodziło z Olkusza, następnie rozstrzelano wszystkich w okolicach domu lekarza. Działania okupantów podczas "krwawej środy" polegały na spędzeniu mężczyzn na rynek i plac na Czarnej Górze, gdzie musieli oni leżeć na ziemi twarzami do bruku, a w międzyczasie hitlerowcy znęcali się nad nimi, kopiąc ich i bijąc. Żydom nakazywano rzucać jeden do drugiego ciężkim kamieniem, pławiono ich w rzece Babie, która w owym czasie wypełniona była toksycznymi cieczami i kwasami z pobliskiej fabryki Westena. Podczas tych zajść zastrzelono Polaka Tadeusza Lupę oraz zamęczono na śmierć proboszcza Księdza Mączkę i obywatela Stanów Zjednoczonych - Żyda Majera. Prześladowano również innego lekarza olkuskiego - znanego ginekologa żydowskiego pochodzenia d-ra Mariana Auerhahna (Głuszeckiego), który pełnił obowiązki kierownika Szpitala św. Błażeja w okresie 1939-1940, a następnie od roku 1940 do likwidacji olkuskiego getta w 1942 roku, kierował przychodnią i szpitalem żydowskim zlokalizowanym w budynku żeńskiego gimnazjum przy ulicy Augustiańskiej (dzisiejsza Francesco Nullo).

W okresie II wojny światowej w budynku gimnazjum żeńskiego mieścił się szpital dla ludności żydowskiej zlikwidowany po jej eksterminacji w 1942 roku. Jego kierownikiem był Dr Auerhahn – Głuszecki (zdjęcie przedwojenne jednej z klas gimnazjalnych)

Po likwidacji getta Dr. Auerhahn przebywał w obozach w: Laura-Hutte, Annaberg, Blechhammer, Gross-Rosen, Buchenwald i Neukirche. Zdołał jednak przeżyć wojnę i powrócić do Olkusza, w którym pracował jako lekarz w szpitalu do 1951 roku, a prywatnie praktykował do 1970 roku. Po likwidacji getta szpital żydowski przestał istnieć, zaś wszystkich chorych wywieziono do Oświęcimia. Olkuscy lekarze w okresie okupacji byli wykorzystywani przez hitlerowców do określania stopnia zdolności do niewolniczej pracy w Niemczech ludności zarówno narodowości polskiej, jak i żydowskiej. Oto jak wyglądała jedna z takich selekcji z udziałem Dr-a Auerhahna i Dr-a Mariana Kiciarskiego w relacji właśnie Mariana Auerhahna:
"Kontygent miał wynieść 300 ludzi. W skład komisji lekarskiej na moje żądanie także prócz mnie, wyznaczonego przez Judenrat, poproszono dr. Kiciarskiego. Przy największych wysiłkach można było najwyżej uznać 60 ludzi zdolnych do pracy po kilkakrotnym przesortowaniu tych samych ludzi. Merin porozumiał się telefonicznie z gestapo w Sosnowcu, które poleciło wszystkich zostawić na miejscu twierdząc, że sami przeprowadzą przegląd. Było to zimą, leżał głęboki śnieg, a przed chederem był dół wypełniony śniegiem i kamieniami. W późnych godzinach popołudniowych zajechały czarne samochody z gestapo i wysiadł osobiście p. Lindner (Sturmbannfuhrer), Knoll, i lekarz niemiecki z SS dr Kopp. Wpadli do pierwszej izby, w której prócz nas (tj. dwóch lekarzy i dwóch urzędników z Judenratu. Ja byłem w białym fartuchu, dr Kiciarski w cywilnym ubraniu. Jeden z nich zwrócił się do d-ra Kiciarskiego z zapytaniem: Wo hast du deine Judem stehen? (Gdzie stoją ci twoi żydzi?) Dr Kiciarski wylegitymował się, że nie jest Żydem a wszyscy SS wpadli na salę ogólną, gdzie ludzie byli zebrani i obstawieni milicją. Rozpoczęli swoje badanie komisyjne. Kazali ludziom rozebrać się do naga i podchodzić kolejno do stołu, za którym siedziała Komisja. Dr Kopp w oryginalny sposób określał kto jest zdolny do pracy lub nie. Mianowicie zdolnemu dawał kopniaka w stronę sali, niezdolnego kopnął w kierunku drzwi, przed którymi stał szpaler SS-manów, który po kolei obdzielał kopniakami niezdolnego do pracy tak że kopnięty przez ostatniego wylatywał na ulicę i wpadał goły do dołu wypełnionego śniegiem, a za nim wylatywały jego rzeczy wyrzucane przez ordnerów (żydowska milicja - przypisek autora opracowania) i ubranie i musiał w dole leżeć w śniegu. My dwaj lekarze staliśmy w pierwszym pokoju bezczynnie, słyszeliśmy wrzaski i krzyki na sali i widzieliśmy wylatujących jak z procy gołych ludzi. W pewnej chwili dr Kiciarski zapytał gestapowca stojącego przy drzwiach czy my możemy odejść, jako odpowiedź ktoś z Komisji zawołał Polnische Schweine Arzte nach Hause (Polska świnia doktor do domu) Efekt tego dnia Niemcy kontygent wyznaczony na ten dzień zebrali....."*²

Na olkuskich lekarzach okupant chciał także wymóc działania polegające na najzwyklejszym mordowaniu niewygodnych dla niego ludzi. Oto opis takiego zdarzenia zrelacjonowany w 1947 roku przez d-ra Mariana Kiciarskiego:
"Dnia 2 sierpnia 1944 przywieziona została do olkuskiego szpitala powiatowego przez posterunek żandarmerii niemieckiej w Ogrodzieńcu żydówka Grunstein Rachela urodz. w Opatowie 25.12.1919, zam. w Opatowie. Wymieniona pracowała ostatnio w fabryce amunicji w Pionkach k. Radomia i uciekła z pociągu wiozącego ją do Oświęcimia jak mnie poufnie podała. Została ona przy przechodzeniu granicy ranna granatem i kulą karabinową. Stwierdzono rozległe uszkodzenia (rana darta) kończyny dolnej lewej, ranę postrzałową ręki prawej, złamanie obojczyka prawego i kości przedramienia prawego. Jakkolwiek stan chorej wydawał się być beznadziejnym, leczona starannie (szczególnie ofiarnie i z narażeniem bezpieczeństwa osobistego pielęgnował chorą, zmieniał opatrunki itd. felczer Władysław Woźniak !) chora czuła się z każdym dniem lepiej i zdaniem moim oraz chirurga Dr. Modrzejewskiego winna była chora wyzdrowieć. 7.8.1944 dr Bunneman Ralf lekarz SS i dostojnik partii nac. socjal. kierownik partyjnego Urzędu Zdrowia w Będzinie, któremu Olkusz podlegał, polecił mi telefonicznie jako ówczesnemu tymcz. kierownikowi szpitala żydówkę otruć. Nie mogąc znaleźć innego wyjścia z sytuacji zawiadomiłem następnego dnia posterunek żandarmerii w Ogrodzieńcu (przez pielęgniarkę niemiecką Erne Korr) że chora nadaje się do dalszego transportu i może być umieszczona w szpitalu więziennym. Przybyły dr Bunneman polecił drugiej niemce pielęgniarce Marii Modrow wstrzyknąć chorej morfinę a kiedy ta z różnych powodów tego nie zrobiła, przybył następnego dnia t.zn. 9.8.1944 i wraz z wymienioną pielęgniarką H. Modrow wstrzyknął chorej dożylnie 0,5 gr. morfiny (ja byłem wówczas w szpitalu nieobecny). Po odejściu sprawców chirurg dr. Modrzejewski Zenon polecił polskiej pielęgniarce Alinie Ścisłowskiej wstrzyknąć antidotum (atropinę). Chora została od śmierci uratowana mimo, że otrzymała podwójną dawkę śmiertel. dla dorosłego. Stan chorej był ciężki i mimo częściowej poprawy, (otrzymała leki nasercowe, zastrzyki, kawę ziarnistą, odpowiednio posilną dietę, itp. i to wbrew zakazowi dr Bunnemana wydanego zaraz po przybyciu chorej do szpitala, oraz nadzoru obu wyżej wymienionych niemieckich pielęgniarek) chora zmarła dnia 16.9.1944 na ropień płuc i osłabienie mięśnia sercowego w przebiegu zapalenia płuc, które to schorzenia były następstwem zatrucia morfiną...." ³
W takich to warunkach pracował polski personel medyczny w latach okupacji hitlerowskiej. Aby ratować ludzkie życie, co jest obowiązkiem lekarzy i pielęgniarek ryzykowano własnym. Niemiecki lekarz nie miał w tym względzie moralnych dylematów i nie zawahał się użyć swojej medycznej wiedzy, aby uśmiercić.
W okresie okupacji w dużej mierze ludność powiatu leczyła się w prywatnych gabinetach lekarskich. Ponieważ w trakcie trwania II wojny światowej ogólne warunki bytowe ludności były złe i występowały trudności w zaopatrywaniu się w środki higieniczne doszło w podzielonym na dwie części powiecie do szeregu epidemii. Powstały wtedy dwa szpitale o profilu typowo zakaźnym - w Pilicy i Sławkowie.
Podczas działań wojennych Armia Czerwona stoczyła szereg walk w okolicach Olkusza. Samo miasto nie było przez Niemców bronione, jednak właśnie do niego przywożono rannych. Obiekty szpitala św. Błażeja nie mogły pomieścić takiej ilości rannych, utworzono więc szpital polowy w budynku dawnego Liceum Ogólnokształcącego przy obecnej ulicy Piłsudskiego.

Stare Liceum Ogólnokształcące
Podczas zajmowania Olkusza przez Armię Czerwoną w tym budynku mieścił się szpital polowy.

20 stycznia 1945 roku Olkusz został zajęty przez oddziały radzieckie. Dobiegła końca okupacja niemiecka. Przed olkuską służbą zdrowia stanęły nowe, wielkie i bardzo trudne zadania.

II wojna światowa i warunki podczas niej panujące spowodowały pogorszenie się sytuacji zdrowotnej mieszkańców powiatu oraz w bazie leczniczej służby zdrowia. Dodatkowo sytuację tę pogarszała mała ilość lekarzy, łóżek szpitalnych, sprzętu medycznego. W początkowym okresie po zakończeniu działań wojennych działalność służby zdrowia skupiła się na udzielaniu pomocy rannym, odpowiedniej opiece nad matką i dzieckiem, zorganizowaniu opieki lekarskiej w mieście i w pobliskich wsiach i co bardziej ważne na likwidacji szerzących się chorób zakaźnych. Pracę w powiecie podjęło 17 lekarzy. Dyrektorem szpitala powiatowego był więziony podczas wojny dr Julian Łapiński, a wspomagali go: chirurdzy Zenon Modrzejewski i Maria Wajda, pediatra Tadeusz Puskarczyk, Marian Kiciarski oraz student medycyny Stanisław Rzadkowski. W miejscowościach podolkuskich kadrę stanowili lekarze: w Bolesławiu - Stanisław Czachurski, w Sławkowie - Faliński, w Kluczach - Stanisław Kochmański, w Wolbromiu - Niedobrzański, w Skale, Pękala i Kościuszko, w Pilicy - Pyrowicz. Wszyscy wyżej wymienieni posiadali tytuły doktora medycyny.

W pierwszym rzędzie siedzą od lewej: 1. dr Marian Kiciarski,3. Dr Marian Auerchan (Głuszecki), 5. pol. Pakosiewicz, 6. Kertzlen, 8. Dobromila Chwalińska, W drugim rzędzie: 2. Katarzyna Faralin, 3. Jadwiga Czapska, 4.Karol Kulig, 6. Dyrektor dr Julian Łapiński, 7. Janina Barczyńska,8. Henryk Podworski, 9. Michalina Głowacka, 10. dr Wacław Kallista 11. felczer Wladyslaw Woźniak, Czesław Bik. Stoją od lewej: 1. niemowa Acia, 3. Zofia Wąs, 9. woźny Majcherek, Zofia Spyra, woźny Tyksiński.

Już w 1946 roku powstały nowe ośrodki zdrowia w Żarnowcu i Sułoszowej. W 1947 roku zaczęły powstawać przychodnie przyzakładowe: przy Zakładach Górniczo-Hutniczych "Bolesław" W okresie tym żywiołowo zaczęły powstawać izby porodowe i izby chorych. Pierwsze otwarto w Pilicy, Racławicach, Skale i Sułoszowej. Od 1950 roku notuje się powolny rozwój placówek służby zdrowia, z których część przeniesiono do lepszych pomieszczeń. W tym samym roku zmodernizowano szpital powiatowy poprzez wyposażenie go w pralnię mechaniczną i centralne ogrzewanie. Przejęto na potrzeby szpitala gospodarstwo rolne wraz z budynkami w Gorenicach. Urządzono tam oddział gruźliczy, który przeniesiono w 1960 roku do sanatorium w Rabsztynie (Jaroszowcu). Następne ośrodki zdrowia powstają kolejno:

dalej w Bukownie, Jerzmanowicach, Trzyciążu i Załężu. Rozwijała się też sieć przyzakładowych ośrodków zdrowia, które kolejno powstawały:

W związku z poprawą stanu ilościowego łóżek w szpitalu powiatowym doszło do częściowej likwidacji powstałych żywiołowo w początkach lat 50-tych izb porodowych i izb chorych, gdyż jak się okazało lokalizacja niektórych z nich była chybiona.
W 1954 roku powstała Stacja Pogotowia Ratunkowego, zlokalizowana w Budynku Przychodni Rejonowej Nr 1 (dawna ul. Bieruta, ob. Piłsudskiego) oraz Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna.

W 1955 roku utworzono Społeczny Komitet Budowy Szpitala. W pełni zdawano sobie sprawę, że obiekty dotychczasowego szpitala pamiętającego jeszcze 1815 rok wkrótce będą nadawać się do rozbiórki. Komitetowi przewodniczył ówczesny przewodniczący Powiatowej Rady Narodowej Henryk Michalski, a zastępcą został znany olkuski lekarz, późniejszy poseł na Sejm PRL (w latach 1956-1960) dr Tadeusz Puskarczyk. Do końca 1963 roku Komitet zdołał zebrać ze świadczeń mieszkańców powiatu ponad 2,4 mln. złotych, które przeznaczył na zakup nowoczesnego aparatu rentgenowskiego, samochodów oraz drogi dojazdowej (ob. Aleja Tysiąclecia) do nowego szpitala, który zlokalizowano na Czarnej Górze. Budowę szpitala rozpoczęto w 1965 roku.

Koniec lat 60-tych . Widoczna wybudowana już kotłownia dla szpitala. Sam szpital jeszcze nie istnieje. Niestety zła jakość fotografii (ze zbiorów Pana Piotra Nogiecia)

W 1966 roku otwarto nowoczesne ambulatorium przyzakładowe przy OFNE (obecnie zburzone, na jego miejscu stoi supermarket Biedronka), a także oddano do użytku nowe ośrodki zdrowia w Pilicy i Sławkowie, uruchomiono pracownię dentystyczną w Wolbromiu, w 1969 roku spółdzielnię zdrowia w Kidowie, poradnię w Olkuszu, rozbudowano olkuską poradnię przeciwgruźliczą. Ośrodek zdrowia zyskał Bydlin, w obrębie nowego szpitala zbudowano hotel dla pielęgniarek i portiernię oraz magazyn leków. W 1970 roku zorganizowano wiejski ośrodek zdrowia w Dłużcu, otwarto poradnię dla kobiet przy Poradni Przyzakładowej "OSPEL" w Wierbce.

O osiągnięciach olkuskiej służby zdrowia w okresie powojennym tak pisał w 1970 roku ówczesny kierownik Wydziału Zdrowia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Olkuszu lek. med. Adam Sobczyk. (...) Obecnie posiadamy Powiatową Przychodnię Obwodową z 13-ma poradniami specjalistycznymi, 7 ośrodków zdrowia z poradniami dentystycznymi, 10 izb porodowych, 4 poradnie międzyszkolne, 2 protezownie dentystyczne, oraz spółdzielnię zdrowia. Warto zauważyć, że ilość łóżek w szpitalu powiatowym wzrosła dwukrotnie, uruchomiono także filię szpitala powiatowego w Bolesławiu. Nowopowstałe placówki służby zdrowia oraz znacznie rozbudowane obiekty przedwojenne wyposażone zostały w nowoczesny sprzęt diagnostyczny, m.in. 14 aparatów Rentgena, 4 aparaty EKG, 4 kolposkopy. Uruchomiono 12 laboratoriów analitycznych. Wraz z rozwojem przemysłu powstało 8 przychodni przyzakładowych(...)
W 1969 roku w lecznictwie otwartym pracowało 60 lekarzy, w tym 31 specjalistów oraz 34 lekarzy dentystów. Liczba personelu pomocniczego wynosiła 268 osób, natomiast w lecznictwie zamkniętym pracowało 20 lekarzy, w tym 11 specjalistów. W tym samym roku liczba porad lekarskich w powiecie wyniosła ponad 600 000. Od roku 1960 prowadzono we wsiach powiatu olkuskiego tzw. konkursy czystości, które wg ówczesnych władz powiatowych w znacznym stopniu przyczyniały się do podnoszenia poziomu sanitarnego wsi. W okresie tym organizowano również akcje tzw. białych niedziel skierowanych do ludności najbardziej odległych wsi powiatu.

W lecznictwie otwartym zorganizowano w 1972 roku 8 poradni specjalistycznych, oddano do użytku wiejski ośrodek zdrowia w Zarzeczu oraz międzyzakładowe ambulatorium przy Hucie Szkła Walcowanego w Jaroszowcu.)¹

Uroczyste otwarcie nowowybudowanego szpitala powiatowego nastąpiło dnia 15 lutego 1972 roku. Mieścił on 301 łóżek. (stary szpital 246 łóżek).

Zatrudnił 31 lekarzy i 2 stażystów. Zorganizowano w nim następujące oddziały: chirurgiczny wraz z blokiem operacyjnym, ginekologiczno-położniczy wraz z traktem porodowym, oddział wewnętrzny, dziecięcy, zakaźny (w odrębnym budynku), pracownię rentgenowską, aptekę szpitalną, pracownię bakteriologii, fizykoterapii, laboratorium analityczne. Później powstaje oddział psychiatryczny i neurologiczny (w odrębnym budynku). W strukturze organizacyjnej Szpitala znajduje się również oddział w Bolesławiu (obecnie budynek ośrodka zdrowia).

W latach 1973-1974 stan posiadania olkuskiej służby zdrowia ulega dalszemu zwiększeniu o 4 nowe ośrodki zdrowia: w Łobzowie, Imbramowicach, Minodze, Ryczówku. W Olkuszu oddaje się międzyzakładową poradnię chirurgiczną, poradnię ortopedyczną oraz przychodnię przy Olkuskim Przedsiębiorstwie Budowlanym. Przychodnia dziecięca mieściła się w dużym budynku przy ulicy Skwer.

W latach 70-tych ubiegłego wieku na bazie wszystkich placówek olkuskiej służby zdrowia, z wyjątkiem przychodni kolejowej utworzono Zespół Opieki Zdrowotnej w Olkuszu, który po zmianie granic województw w 1975 roku i włączeniu Olkusza do województwa katowickiego obejmował swoją strukturą następujące placówki:

- Przychodnia Dziecięca (ul. Skwer) przeniesiona następnie do budynku Szpitala,

- Wiejskie Ośrodki Zdrowia w: Dłużcu, Wierzchowisku, Łobzowie, Braciejówce, Ryczówku, Zarzeczu i Bydlinie,

- Przyzakładowe Ośrodki Zdrowia przy wszystkich większych zakładach przemysłowych rejonu,

W latach 70-tych miasto Olkusz znacznie się powiększyło w związku z rozwojem okolicznego przemysłu (Huta "Katowice", Koksownia "Przyjaźń"). Oznaczało to także konieczność rozwoju bazy lecznictwa w mieście. Na nowych osiedlach powstały nowe przychodnie rejonowe: Na Osiedlu Młodych wybudowano przy ulicy Nałkowskiej Przychodnię Rejonową Nr 2, na Osiedlu Północ powstała w zaadoptowanych na ten cel mieszkaniach w blokach Przychodnia Rejonowa Nr 3 oraz Przychodnia Dziecięca. W tym też okresie Przychodnia Dziecięca mająca dotychczas siedzibę w Szpitalu Miejskim w Olkuszu znalazła nowe miejsce na parterze bloku mieszkalnego przy ulicy Sławkowskiej.

Ponieważ w mieście powstało kilka nowych szkół, również w nich powstawały gabinety lekarskie i stomatologiczne.

W latach 80-tych kraj przeżywał kryzys gospodarczy. W okresie tym nie notowano większych zmian w bazie olkuskiej służby zdrowia, nie dokonywano w tym czasie żadnych większych remontów ani w szpitalu, ani w wiejskich ośrodkach zdrowia. Należy jednak zaznaczyć, że gmina Klucze wzbogaciła się o nowy Gminny Ośrodek Zdrowia przy ulicy Zawierciańskiej w Kluczach, aptekę i mieszkanie dla personelu w oddzielnym budynku.

Lata dziewięćdziesiąte były trudnym okresem w historii olkuskiej służby zdrowia. Było to związane z transformacją ustrojową jaka rozpoczęła się po 1989 roku. W pierwszym okresie nie notowano żadnych remontów, zaś stan obiektów zarówno szpitala miejskiego, jak i terenowych ośrodków zdrowia ulegał degradacji. Wiele budynków wymagało remontów, na które niestety brakowało środków finansowych. Oddziały szpitalne wymagały natychmiastowego odnowienia, stan dachów wszystkich obiektów szpitala, tj.: pawilonu głównego, oddziału zakaźnego oraz psychiatrycznego był opłakany i wymagał natychmiastowych prac naprawczych. Sanepid wydawał szereg zaleceń dotyczących złego stanu technicznego: pralni, kuchni i innych komórek organizacyjnych ZOZ-u. W pierwszym okresie lat 90-tych doszło do zmiany na stanowiskach dyrektorskich olkuskiego ZOZ-u. Dotychczasowego dyrektora dr Kazimierza Płouchę zastąpił lek. med. Mateusz Nowak. W 1996 roku doszło do kolejnej zmiany na stanowiskach dyrektorskich. Postępowanie konkursowe wygrała mgr Halina Jabłońska. Okres dyrekcji mgr Haliny Jabłońskiej był czasem wielu zmian szczególnie w zakresie poprawy stanu bazy techniczno-lokalowej Szpitala Miejskiego, a później już Powiatowego w Olkuszu. Dokonano szeregu prac remontowych i renowacyjnych pomieszczeń. W oczach pacjentów szpital stał się milszy dla oka, ale i doszło do zmian w strukturze organizacyjnej ZOZ-u. Powstały nowe oddziały szpitalne: opiekuńczo-leczniczy, opieki paliatywnej. Zmieniono lokalizację oddziału neurologicznego, który przeniesiono do pawilonu zakaźnego. Zakupiono nowy aparat rentgenowski Siemensa i utworzono dział Diagnostyki Obrazowej na parterze budynku oraz mammograf. Dokonano wielu prac remontowych i adaptacyjnych w budynkach szpitalnych.

Druga połowa lat 90-tych to przede wszystkim zmiana statusu zakładu z jednostki budżetowej na tzw. samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej rządzący się po części prawami rynku. Wprowadzenie nowego systemu powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego oraz powstanie kas chorych w sposób zasadniczy zmieniły organizację systemu ochrony zdrowia w rejonie. W okresie tym powstały również na nowo powiaty. Stolicą jednego z nich stał się na powrót Olkusz, który zmienił także przynależność do województwa z katowickiego (o. Śląskie) do małopolskiego. Powiat stał się w ten sposób organem założycielskim Zespołu Opieki Zdrowotnej w Olkuszu. Powiat też nadał zakładowi nowy Statut. Zmieniły się też realia działania służby zdrowia w związku z powstawaniem na terenie powiatu tzw. niepublicznych zakładów opieki zdrowotnej, które najczęściej wydzielały się kolejno ze struktur olkuskiego ZOZ-u. Po okresie dyrektury mgr Haliny Jabłońskiej Dyrektorem ZOZ Olkusz był przez pewien czas lek. med. Maciej Nowacki a następnie lek. med. Wojciech Głuch, Z-cą Dyrektora ds. Lecznictwa - lek. med. Marek Trzcionkowski, Z-cą Dyrektora ds. Techniczno-Administracyjnych - mgr Mariusz Łaskawiec. W lutym 2005 roku po przedwczesnej śmierci Dyrektora Wojciecha Głucha obowiązki Dyrektora przejął lek. med. Jerzy Niewiara. W sierpniu 2009 r. Dyrektorem został Michał Sobolewski, a lek. med. Jerzy Niewiara przyjął obowiązki zastępcy Dyrektora ds. Lecznictwa Obecnie nadal kontynuuje się prace remontowe mające na celu modernizację nadszarpniętych zębem czasu obiektów szpitalnych. Powstał nowoczesny oddział ratownictwa medycznego i całkowicie kryty wjazd dla karetek pogotowia. Szpital uzyskał nowe wejście główne, schody do budynku zakaźnego, biurowca, powstała Poradnia Onkologiczna, zmodernizowano również poszczególne komórki organizacyjne ZOZ-u, w miarę skromnych, niestety środków. Obecnie wdrażany jest projekt budowy nowego skrzydła budynku głównego szpitala. Swoją lokalizację zmieni Centralne Laboratorium oraz poradnie specjalistyczne.

Na terenie powiatu Olkuskiego w ramach kontraktu z kasami chorych (małopolską, śląską i branżową), jak i poza ramami kontraktu świadczyły usługi w zakresie opieki medycznej publiczne, jak i niepubliczne zakłady opieki zdrowotnej. Były to:

20. Niepubliczny Zakład Opieki Pielęgniarsko- Położniczej BAR-TER POMOC w Bukownie.

Obecnie placówki te świadczą usługi medyczne w ramach kontraktów z oddziałami regionalnymi Narodowego Funduszu Zdrowia.

Najważniejszą placówką służby zdrowia w powiecie olkuskim jest Szpital Powiatowy w Olkuszu- spadkobierca swoich poprzedników: szpitala św. Ducha, protestanckiego szpitala św. Krzyża i szpitala św. Błażeja.

Wszystkie wyżej wymienione komórki organizacyjne Szpitala Powiatowego w Olkuszu udzielają potrzebującym pacjentom usług medycznych w zakresie lecznictwa zamkniętego. Oprócz tego w olkuskim szpitalu funkcjonują komórki diagnostyczne: Centralne Laboratorium Analityczne, Dział Diagnostyki Obrazowej z nowoczesnym aparatem firmy Siemens oraz mammografem, pracownia endoskopii, gastroskopii, pracownia diagnostyki dopplerowskiej, USG, EEG, Spirografii, pracownia patomorfologii. Możliwe są badania UKG i Holtera oraz rektoskopii i kolonoskopii. W 2005 roku otwarto Pracownię Tomografii Komputerowej im. lek. med. Wojciecha Głucha, niezbędną dla nowoczesnej- odpowiadającej współczesności, właściwej i szybkiej diagnostyki. W olkuskim szpitalu działa również Apteka dystrybuująca leki i środki dezynfekcyjne na potrzeby oddziałów i poradni. Jak każdy zakład pracy, również olkuski szpital posiada zaplecze gwarantujące jego prawidłowe działanie tj.: kuchnie, magazyny, warsztaty, archiwum. Zachowaniem porządku w szpitalu zajmuje się dział higieny szpitalnej, zaś nad bezpieczeństwem czuwają pracownicy ochrony mienia. Sprawami pracowników zajmuje się administracja zakładu mająca swoją siedzibę w budynku biurowym ( dawny hotel pielęgniarek). Ponadto w strukturach organizacyjnych ZOZ Olkusz funkcjonują różnego rodzaju przychodnie i poradnie.

W Zespole Opieki Zdrowotnej w Olkuszu działa 5 związków zawodowych: Niezależny Samorządny Związek Zawodowy Solidarność z Adamem Gałką na czele, Międzyzakładowy Związek Zawodowy Pracowników Ochrony Zdrowia, kierowany przez mgr Barbarę Kaletę, Ogólnopolski Związek Zawodowy Pielęgniarek i Położnych z przewodniczącą Grażyną Gaj, Ogólnopolski Związek Zawodowy Lekarzy pod przewodnictwem lek. med. Wojciecha Kluczewskiego, Ogólnopolski Związek Zawodowy Techników Medycznych Elektroradiologii z przewodniczącą Ewą Piątek. Związki te współpracują ze sobą harmonijnie, dla dobra zrzeszonych w nich pracowników.

Zespół Opieki Zdrowotnej, jak się wydaje, daje sobie radę zarówno w realiach zlikwidowanych niedawno Regionalnych Kas Chorych, jak i nowopowstałego Narodowego Funduszu Zdrowia. Oczywiście i u nas, jak zresztą w całej służbie zdrowia sytuacja jest bardzo trudna. Zawarte kontrakty nie są na miarę naszych możliwości, a co za tym idzie, środki finansowe, jakie otrzymuje nasz zakład nie pozwalają na oczekiwany przez pacjentów i personel rozwój. Niestety wbrew wcześniejszym zapewnieniom pieniądze nie idą za pacjentem, jednak zaangażowanie wnoszone przez kierownictwo zakładu i załogę olkuskiego ZOZ-u oraz władze powiatowe pozwala mieć nadzieję, że trudności z jakimi boryka się nasz zakład zostaną przezwyciężone i w niedalekiej przyszłości olkuska służba zdrowia zapisze kolejne pozytywne karty w dziejach Ziemi Olkuskiej dla dobra jej mieszkańców.

Pogotowie Ratunkowe

Po wojnie, stacja Pogotowia Ratunkowego wznowiła swoją działalność w 1954 roku. Jej siedziba mieściła się w budynku Przychodni Rejonowej Nr 1 (dawna Bieruta. ob. Piłsudskiego). Została wyposażona w samochody Warszawa a następnie Nysa. Dyżury w Pogotowiu pełnili lekarze pracujący zarówno w szpitalu, jak i w ośrodkach zdrowia. Po wybudowaniu szpitala przy Alei Tysiąclecia przeniesiono tam również Pogotowie. Samochody udostępniała Rejonowa Kolumna Transportu Sanitarnego, a po zmianie przynależności wojewódzkiej RKTS w Sosnowcu. Były to samochody marki Fiat 125 p i nadal Nysy, a następnie również Polonezy. Dopiero w latach 90-tych załogi wyjazdowe docierały do potrzebujących lepiej wyposażonymi samochodami, pozwalającymi na bardziej komfortowe warunki udzielania pomocy. W latach 90-tych pogotowie wyszło ze struktur Zespołu Opieki Zdrowotnej w Olkuszu i zaczęło podlegać dyrekcji w Sosnowcu. Obecnie, po kolejnej zmianie przynależności wojewódzkiej Olkusza wraca do struktur olkuskiego ZOZ-u. Zespoły wyjazdowe olkuskiego pogotowia posiadają stację w Olkuszu i podstację w Wolbromiu oraz karetki: typu R, W oraz dwie karetki zwykłe marki Polonez a także karetkę marki Volkswagen. Pogotowie w perspektywie pełnić będzie jedną z kluczowych ról w ramach Zintegrowanego Systemu Ratownictwa Medycznego.

⁾¹ dane na podstawie: Dzieje Olkusza i regionu olkuskiego pod redakcją Feliksa Kiryka